Kaza mı, cinayet mi?

İşverenler alınması gereken önlemleri insan hayatının kurtarılması olarak değil maliyetlerin artması ve kârın azalması olarak görmektedirler. İşverenin tercihini insan hayatından değil kârını arttırmaktan yana kullanması kapitalizmin yasasıdır. Bu yasaya uymayan işveren piyasadan silinmekle cezalandırılmaktadır. Kapitalizmin dayattığı çalışma koşulları göz göre göre işçileri öldürmektedir.

Uluslararası Çalışma Örgütü’nün (ILO) verilerine göre dünyada her yıl 270 milyon “iş kazası” meydana gelmekte ve bu “iş kazaları”nda günde ortalama 5 bin, yılda ise 2 milyon işçi ölmekte. Ayrıca yılda 160 milyon işçi meslek hastalığına yakalanmaktadır.  Avrupa’da iş kazalarına bağlı ölümlerde Türkiye açık ara birinci durumda. Türkiye’yi dünya sıralamasında ise yine listenin ilk sıralarında görmek mümkündür. Bu anlamda Türkiye’nin dünya ortalamasını da etkilediği söylenebilir.

“İş kazaları”na bağlı ölümler üzerinden en büyük tartışma bu ölümlerin gerçekten önüne geçilemeyen bir kaza mı yoksa öngörülebilir bir ölüm mü, yani cinayet mi olduğu noktasında yaşanmaktadır. Söz konusu soruya her ne kadar pozitif hukuk açısından mevzuat referans alınarak yanıt aramak mümkünse de, bu yöntem sorumuza tatmin edici bir cevap vermekte yetersiz kalacaktır. Neo-liberal ekonomi politikaları yaşamımızda birçok alanı şekillendirdiği gibi hukuk alanını da kaçınılmaz bir şekilde etkilemiştir. Dolayısıyla çalışma koşulları ve üretim ilişkileri göz ardı edilerek bu soruya Türk Ceza Kanunu bakımından kast-taksir, olası kast-bilinçli taksir ya da işverenin hukuki sorumluluğu tartışması yapılarak cevap aramak problemin kaynağını göz ardı etmek anlamına gelecektir.

Hukuk penceresinden işçi ölümlerine bakış

Antik Yunan’dan Roma İmparatorluğu’na, Çin Uygarlığı’ndan Hititlere, Hint Uygarlığı’na kadar tarihte birçok coğrafyada kölelik sistemi var olmuştur. Kölelik sisteminde köle insan olarak değil eşya-mal olarak kabul edilmiştir. Kölenin hukuki statüsü vatandaşlık değil vatandaş olan efendisinin mal varlığı içinde bir değer olmasıdır. Her hukuk sisteminde değişebilmekle birlikte, köle bir eşya olarak nitelendirildiği için bir köleyi öldürmek çoğu kez mala zarar verme olarak görülmüştür. Kölenin değeri hesaplanarak (genç ya da yaşlı oluşu, okuma yazma bilmesi ya da bilmemesi gibi sahibine sağladığı faydalar gibi kriterler üzerinden) köleyi öldüren kişi hakkında para cezası uygulanmıştır. Bugünkü çalışma koşulları işçileri, yaşamlarını sürdürebilmek için işverene bağımlı modern köleler haline getirmiştir. İşçi ölümleri karşısında hukukun durduğu noktanın ilkel olarak nitelendirilebilecek hukuk sistemlerinden çok da farklı bir yerde olmadığı açıktır. Bugün de işçilerin ölümlerine sebep olan işverenler cezasızlıkla ya da para cezası sonucuyla karşılaşmaktadırlar. İşçinin ölümü için verilecek tazminat miktarı da kölelik sisteminin uygulandığı dönemdekine benzer yöntemlerle hesaplanmaktadır.

İş kazalarına bağlı işçi ölümleri sadece iş güvenliği alanıyla sınırlandırılacak ya da iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı üzerinden değerlendirilebilecek bir sorun değil; kişinin en temel hakkı olan yaşam hakkı üzerinden değerlendirilmesi gereken bir sorundur. İş güvenliği kavramının tarihi gelişimine bakıldığında kâr mantığıyla hareket eden ve işçiyi üzerinden artı değer sağlayacağı bir araç olarak gören işverenler alınabilecek önlemleri her zaman ek maliyet olarak görmüş, yasa koyucular ise bu sorunlara duyarsız kalmış ve işçinin kendi yaşam hakkını savunmak için girişimlerde bulunması sonucu düzenlemeler yapılmıştır. Günümüzde birçok uluslararası metinde işçi ölümlerinin yaşam hakkı üzerinden değerlendirilmesini bu eylemlilikler sağlamıştır.

Ceza hukuku anlamında da işverenin hem kanundan hem de iş sözleşmesinden kaynaklanan işyerinde gerekli tedbirleri alması ve muntazam bir şekilde sürdürmesi bakımından garantörlük yükümlülüğü bulunmaktadır. İş kazası nedeniyle işçinin ölmesi halinde işverenin sorumlu olmasını sağlayan hukuki neden işverenin bu yükümlülüklerine aykırı davranmasıdır. İş kazalarından kaynaklanan ölümlerde baskın eğilim genel anlamıyla kaza olarak açıklayabileceğimiz taksir, bazen de bilinçli taksir üzerinden ceza yargılaması yapılmaktadır. Hukukun işçi ölümlerine bakış açısını kabaca bu şekilde özetleyebiliriz.

Hukuk kimin tarafında?

Hukukun kaza olarak nitelendirdiği işçi ölümlerini devlet yöneticilerinin de “kader” ya da “fıtrat” söylemleri üzerinden sermaye sahiplerinin tarafında değerlendirdiğini görmek mümkündür. Örnek üzerinden açıkladığımızda taraflı nitelendirmesinin objektif ve gerçekçi bir yorum olduğunu görmek daha mümkün olacaktır. 6 Eylül 2014 tarihinde İstanbul Mecidiyeköy’de inşaatı yapılan Torun Center’da işçileri taşıyan asansör 32. kattan düşmüş, bunun sonucunda 10 işçi yaşamını yitirmiştir. Kamuoyuna bu olayla yansımasına rağmen söz konusu inşaat yapılmaya başlandığı tarihten 10 işçinin ölümüne kadar aslında birçok usulsüzlüğe imza atmıştır. Öncelikle İdare Mahkemesi en başında inşaat projesinde inşaat hakkının usulsüz bir şekilde %80 arttırılması nedeniyle yürütmeyi durdurma kararı vermiş, Başbakanlığa bağlı TOKİ’nin açtığı dava neticesinde dava konusuz bulunarak inşaat yapılmaya başlanmıştır. İnşaat çalışmaları devam ederken 10 işçinin ölümünden birkaç ay önce 19 yaşında bir işçi ölmüştür. Dava sürecinde asansörcülerin hiçbirine asansörle ilgili eğitim verilmediği, düşen asansörün daha önce de sık sık arızalandığı, elektronik ve mekanik sorunlarının olduğu işveren Torunlar Gayrimenkul Yatırım Ortaklığı’na (GYO) bildirildiği ve 1 yıl içinde 20 iş kazası yaşandığı ortaya çıkmıştır. Yargılama devam ederken 5 kişi tutuklanmış fakat bu kişiler kısa bir süre sonra serbest bırakılmışlardır. Dahası, tutuklanan bu kişilerin hiçbiri işveren değil iş güvenliği uzmanı, mühendis gibi işverene bağlı çalışanlar olup ölümlerle ilgili kusuru olsa olsa tali olabilecek kişilerdir. Olayda en büyük yetki sahibi olanlar, denetleme yükümlülüğü bulunan ve inşaatın sahibi olan kişiler hakkında ise takipsizlik kararı verilmiştir. 3 yılı aşan bir yargılamadan sonra sanıkların çoğu beraat etmiş kalan sanıklar hakkında da 60 bin lira para cezasına hükmedilmiştir.

Torunlar örneğinde olduğu gibi, işçi ölümüyle sonuçlanan benzer birçok olayda aynı süreçler yaşanmakta, patronlar asla yargılanmamaktadır. Olaya ilişkin verdiğimiz bu temel bilgiler ışığında bile yargının taksir nitelendirmesi yapmak suretiyle sermaye sahiplerini koruyarak onlardan yana kararlar verdiği sonucuna varmak kaçınılmazdır. Kaza, taksir, kader veya fıtrat nitelendirmeleri özünde aynı niyetle; patronları koruma refleksiyle yapılmaktadır. İş sağlığı ve güvenliği üzerine birçok çalışma yapmış olan Doç. Dr. Gürkan Emre Gürcanlı sorunu şu ifadelerle anlatmıştır; “‘İş kazaları’nın kaçınılmazlığı aynı zamanda hukuki bir tabirdir, sadece bizim hukuk sistemimizde değil dünyada da hukuksal mütalaalarda yer almaktadır. Bilimsel ve teknolojik gelişmeler, her türden ‘iş kazası’nı önleyebilecek teknolojinin, üretim tekniklerinin, üretim (iş) örgütlenmesinin gerçekleştirilebilmesine olanak sağlayacak düzeydedir. Koşulları değiştirmeden ve iyileştirmeden, bilim ve teknolojinin olanaklarını insanlık için kullanmadan, ‘kaçınılmazlık’ veya ‘kötü talih’ kavramlarına sığınmak, aslında kitleler nezdinde hakim olan geri ve idealist düşünme eğilimlerine (dinin de etkisiyle) sığınarak, burjuva ideolojisini en geri zeminde yeniden üretmektir. Öte yandan bilim ve teknolojiye ‘tapınmak’, her işin en doğrusunu ‘mühendisler, teknik adamlar’ bilir, hata varsa zaten işçinindir demek de, 19. yüzyıl sonlarında görülen ve hâlâ izleri olan bir eğilimdir.”

Kapitalist sistemde bilim ve teknolojinin insanlık yararına ne ölçüde kullanılabileceği ayrı bir tartışma konusu olsa da işçi ölümlerini taksir ya da işin fıtratı diye nitelendirmek ölümleri sıradanlaştırmak ve meşrulaştırmak anlamına gelmektedir. Torunlar örneğinden de görüldüğü gibi birçok işçi ölümüyle ilgili etkin bir soruşturma yürütülememekte ve bazı ölümlerin “kaçınılmaz” olduğu hakim görüşü nedeniyle cezasızlık sonucuyla karşılaşılmaktadır. Nitekim, en başta kaza mı cinayet mi sorusunun sadece pozitif hukuku referans alarak açıklanamayacağının sebebi budur: Hukuk düzeni mevzuata uygun ölümler yaratmaktadır.

Sonuç

Bugün odağına insan yaşamını değil kârı alan, insan ölümünü ise kâr-maliyet analizi üzerinden değerlendiren neoliberal bir sistem ve bu ekonomik sistemin yarattığı sermaye sınıfı ile karşı karşıyayız. Sermayedarların işçi ölümlerine bakışını şöyle bir analoji ile açıklamak mümkündür: 1970’ler boyunca Ford Pinto, Amerika Birleşik Devletleri’nde en çok satan küçük arabalardan biri oldu. Bu arabanın benzin deposu bir araba arkadan çarptığında patlamaya eğilimliydi. Kaza sonucu Ford Pinto marka arabaların alev alması nedeniyle beş yüzden fazla insan ölmüştür. Kaza kurbanlarından birinin Ford Motor Şirketini dava ettiğinde Ford mühendislerinin benzin deposundan kaynaklanan bu tehlikenin farkında oldukları ortaya çıkmıştır. Şirket yöneticileri bir fayda-maliyet analizi yaptırmış ve bu sorunu gidermenin sağlayacağı faydanın (hayat kurtarmak ve yaralanmaları engellemek dahil) her arabanın benzin deposunu daha güvenli hale getirecek olan 11 dolarlık bir cihazı taktırma maliyetinden daha düşük olduğu ve buna değmeyeceği kararına varmışlardı. Tıpkı örnekte olduğu gibi günümüzde de işverenler alınması gereken önlemleri insan hayatının kurtarılması olarak değil maliyetlerin artması ve kârın azalması olarak görmektedirler. İşverenin tercihini insan hayatından değil kârını arttırmaktan yana kullanması kapitalizmin yasasıdır. Bu yasaya uymayan işveren piyasadan silinmekle cezalandırılmaktadır.

Kapitalizmin dayattığı çalışma koşulları göz göre göre işçileri öldürmektedir. İşverenler işçi sağlığı ve güvenliği önlemlerini almayarak, uzun saatler boyunca işçileri çalışmaya mecbur bırakıp yorarak, işçilere mobbing uygulayarak, dünyadaki en ileri teknolojiyi işçinin yaşamını riske atmak pahasına kullanmayarak, taşeron kullanıp düşük ücretler vererek, sendikalaşmalarını engelleyerek ve daha birçok yolla işçileri öldürmektedirler. En genel tanımıyla, bir insanın başka bir insana ölüme yol açacağını bildiği bir zarar vermesi ve neticenin ölüm olmasına cinayet denmektedir. Yaşanan iş cinayetlerini kaza ya da işin fıtratı olarak nitelendirmek bilimsellikten uzaktır. Ancak iş cinayetlerinin kapitalist ekonomik sistemin fıtratında olduğu, işleneceğini herkesin bildiği cinayet öyküleri yarattığı sonucuna varabiliriz.

Kızıl Bayrak okuru bir Yüksek Lisans Öğrencisi

Not: Yazıda genel olarak iş cinayeti yerine iş kazası ifadesi hukuksal olarak bu ifade kullanıldığından daha objektif olabilmek adına ve sadece iş cinayeti ifadesinin kullanılması başlıktaki soruyu anlamsız kılacağı düşüncesiyle tercih edilmiştir.